An der Reegel weess een ongeféier, wat mat Mythen, Soen a Legende gemengt ass – an awer ass een net an der Lag, konkreet ze soen, wéi sech dës Termen ënnerscheeden. De Literaturlexikon verréit eis, datt Mythen, Soen, Legenden, awer och Märercher a Fabele verwanten Textzorte sinn an dowéinst eng Ënnerscheedung net evident ass. Hei dräi Definitiounen, déi eis d’Differenze méi kloer weisen:
Sonja Kmec: Wann ech vu mengem perséinlechen Ëmfeld ausginn a mer mäi a seng Frënn ukucken, déi sech zwar ganz gutt mat de griicheschen an nordesche Mythen auskennen, da stellen ech fest, dass kee vun hinnen déi Lëtzebuerger Erzielunge kennt. Et sief dann, d’Elteren hätten e besonnescht Interessi fir déi Geschichten a géinge se hire Kanner weidererzielen. Déi Jonk ginn haut mat esou villen Informatioune bombardéiert, z. B. vu Streamingplattformen oder de soziale Medien, datt kaum nach Plaz fir esou eng Form vun Narrativer bleift.
Ech hat meng Studentinnen a Studente virun e puer Joer gefrot, ob se d’Melusina-Geschicht géinge kennen. E puer haten en diffuust Bild vun enger Fëschfra am Kapp. Esou Biller vermësche sech dann awer séier mat populärkulturelle Figuren, déi beispillsweis am Disney-Kosmos opdauchen. Fir de Fall vun der Melusina wär dat zum Beispill „The Little Mermaid“. Esou Narrativer verschmëlze mateneen an déi al, tradéiert Legenden a Soe sinn net am Detail bekannt.
SK: Et ginn duerchaus lokal Initiativen, déi un esou Soen a Legenden uknëppen. D’Réidener Kropemannsfest ass dofir e gutt Beispill. Ech sinn zu Réiden opgewuess an de Kropemann war eng Geschicht, déi ech als Kand héieren hunn, mee et ass deemools awer kee Fest ginn. An et war och keng Skulptur do. D’Kropemannsfest ass eng relativ rezent Entwécklung.
Et gi sécher och an aneren Dierfer esou Geschichten, déi lokal nach haut present sinn. Haut géif ee vläicht vun „urban legends“ schwätzen. Meng Grousselteren hu mir beispillsweis ëmmer vun de Beggener Wiichtelcher erzielt. Wéi ville Leit dat haut nach e konkreete Begrëff ass, kann ech net soen. Et wär awer interessant, eng ethnografesch Studie ze maachen, déi sech mat deenen Narrativer beschäftegt.
SK: An der Tourismus-Branche ginn esou Geschichten oft konservéiert oder aktualiséiert, fir se kënnen ze vermaarten. Marketing spillt awer och an anere Beräicher eng Roll: Esou heescht eisen nationale Supercomputer zum Beispill MeluXina an d’Uni Lëtzebuerg huet eng Melusina-Press.
SK: Dat ass eng gutt Fro, iwwer déi ech e bësse méi laang misst nodenken. Spontan gesinn ech éischter d’Differenze wéi d’Gemeinsamkeeten. Am Fong si Verschwörungsmythe modern Narrativer, déi sech géint eng – supposéiert – staatlech Kontroll oder géint wëssenschaftlech Erkenntnisser riichten. Se bidden dann einfach Erklärunge fir komplex Phenomeener un.
Mythen, Soen a Legende kämpfen net géint eng staatlech Autoritéit, mee hunn ëfters éischter e moraleschen Usproch oder d’Tendenz, d’Leit wëllen ze erzéien. De Prinzip ass hei, d’Autoritéit ze zementéieren – mam Ënnertoun „du solls dat net maachen, well soss geschitt dir dat“. Esou gekuckt kéint een also bal vu Géigesätz schwätzen: Erzielungen, déi géint d’Autoritéite rebelléiere vs. moralesch Geschichten, déi de System ënnerstëtzen.
SK: Jo, also et muss een natierlech ëmmer kucken, wien déi Erzielungen opgeschriwwen huet – dat ware meeschtens Männer. Zum Beispill den Nicolas Gredt, deen 1883 de „Sagenschatz des Luxemburger Landes“ erausbruecht huet. Gesammelt huet hien d’Geschichten, déi Paschtéier a Schoulmeeschteren an den Dierfer opgeschriwwen hunn. Dat war schonn e männleche Bléck. Och wann een an d’Ausland kuckt, ass d’Situatioun änlech. An Däitschland sinn et d’Bridder Grimm an a Frankräich de Schrëftsteller Charles Perrault. Et goufe wéineg Fraen, wéi d’Charlotte Sophia Burne an England, déi Folklore gesammelt a publizéiert hunn.
Wann d’Erzielungen am 19. Joerhonnert opgeschriwwe goufen, wéi et beim Nicolas Gredt oder de Grimm-Bridder de Fall war, da war dat am Kader vun enger staark patriarchalesch strukturéierter Gesellschaft. D’Geschichten hunn dann déi bekannten Denkmustere reproduzéiert.
SK: Interessanterweis ginn et Etüden iwwer d’Literatur am Mëttelalter, also virum 14. Joerhonnert, an där d’Fraen eng aner Positioun haten. An der Minneliteratur stoung déi adeleg Fra éischter op engem Podest an ass vun hirem Ritter veréiert ginn. D’Fra hat an dësen Erzielungen eng méi grouss Fräiheet wéi dono an der Renaissance an och am 18. an 19. Joerhonnert. Hei kënnt et dann zur Zweedeelung vun de Geschlechterrollen, wou d’Fra doheembleiwe soll an de Mann an der Ëffentlechkeet steet. Dat biergerlecht Fraebild ass eng Konstruktioun vum 18. an 19. Joerhonnert. Am 12. an 13. Joerhonnert war d’Roll vun der Fra manner passiv an ass och deels méi positiv erzielt ginn.
SK: Fir eng méi feministesch Versioun vun der Lëtzebuerger Melusina-Erzielung ze fannen, musse mir näischt Neies imaginéieren, mee en historesche Bléck an d’14. Joerhonnert bréngt eis och scho weider. Dem Jean d’Arras säi Roman „Mélusine“ presentéiert se als Fee, där hir Stäerkt mech wierklech iwwerrascht huet. D’Melusina spréngt dono als Draach aus dem Tuerm, net als Fëschwiesen – dat ass schonn eng ganz aner Symbolik.
An der Lëtzebuerger Erzielung huet d’Melusina eng schéi Stëmm a lackelt mat hirem Gesang de Siegfried un. Am Roman „Mélusine ou la noble histoire de Lusignan“ schwätzt den Auteur vum „Cri de Mélusine“, deen eng komplett aner Bedeitung huet. E markéiert d’Denonciatioun vum Vertrauensbroch an ass an deem Sënn och en Akt vun der Emanzipatioun. De „cri de la Mélusine“ gëtt spéider zu engem feministesche Symbol.
SK: Tatsächlech ass d’Lëtzebuerger Erzielung duerchaus ambivalent. Et gi Varianten, an deenen d’Melusina net esou passiv bleift. Si wieft dann zum Beispill un engem Läichenduch a mécht all siwe Joer e Stéch. Wann d’Duch fäerdeg ass, soll d’Welt oder op mannst d’Stad Lëtzebuerg ënnergoen. An där Versioun gëtt der Melusina-Figur e brutaalt apokalyptescht Potenzial attestéiert – an eng méi positiv Luucht réckelt se domat awer net.
SK: Déi Publikatioun huet d’Melusina-Figur als Ophänkert geholl, fir doriwwer nozedenken, wéi d’Bild vun der Fra an der Lëtzebuerger Konscht, Literatur a Geschicht vermëttelt gëtt. Do war de Kontext méi e breeden. Konkreet mat der Figur vun der Melusina befaasst sech z. B. déi franséisch Schrëftstellerin Laure Gauthier an hirem Roman „mélusine reloaded“ vun 2024. Den Text stellt eng feministesch Re-Interpretatioun vun der Melusina-Erzielung duer. Mir kréien d’Geschicht aus der Perspektiv vun der Fee erzielt, déi sech kritesch net just mat patriarchaleschen Denkmusteren auserneesetzt, mee och mat soziale Medien a virtuelle Realitéite souwéi Ëmweltkatastrophen an Aarmut. D’Melusina geet duerch d’Zäiten a bréngt Hoffnung. Am Sënn vum Feminismus ass dat natierlech eng positiv Entwécklung.
En Interview vum Eric Rings an Heng Barone
Illustratiounen vum Margréitchen Losch
*Am Laf vun der Aarbecht un dëser Ausgab ass eis bewosst ginn, dat een am Lëtzebuerger Kontext an éischter Linn vu Soen a Legende schwätzt. Allerdéngs hunn dës Erzielungen deelweis mythesch Aspekter, dofir gi mir an dësem Aféierungsinterview och op de Begrëff „Mythos“ an a benotzen en am Text.